Tôi vẫn nhớ cái cảm giác hồi hộp khi lần đầu tiên bỏ 50 ETH vào một pool thanh khoản trên Uniswap. Đó là giữa mùa hè DeFi 2020, khi mọi thứ còn quá mới mẻ. Tôi đứng trước một nhóm 200 người trong workshop online, say sưa giải thích về AMM, về yield farming, về một tương lai tài chính không cần cấp phép. Cảm giác thật tuyệt vời. Nhưng rồi, thị trường đi ngang. APY của pool tôi giảm từ 80% xuống còn 5%. Và tôi nhận ra một sự thật phũ phàng: hầu hết người dùng DeFi không phải là nhà đầu tư trung thành, họ chỉ là những người săn lùng incentive.
Bạn thấy đấy, khi thị trường đi ngang, mọi thứ trở nên lộ liễu. Những dự án từng khoe TVL hàng tỷ USD bỗng chốc trơ xương khi ngừng phát thưởng. Đây là lúc mà những người như tôi — những kẻ "truyền giáo" phi tập trung — phải đối mặt với một câu hỏi khó: Liệu DeFi có thực sự bền vững, hay chỉ là một vở kịch được dàn dựng bởi các quỹ đầu tư?
Trong quá trình tìm kiếm câu trả lời, tôi tình cờ phát hiện ra một khái niệm kỹ thuật thú vị: Static Pool. Đây không phải là một giao thức mới, mà là một cách thiết kế lại cơ chế thanh khoản. Tôi đã đọc whitepaper của nó, và một ý nghĩ lóe lên: Có thể đây chính là liều thuốc cho DeFi?
Hãy để tôi giải thích. Trong một pool thanh khoản truyền thống, mọi nhà cung cấp thanh khoản (LP) đều góp tiền vào một rổ chung. Khi có swap xảy ra, phí giao dịch được chia đều cho tất cả LP, bất kể họ tham gia từ khi nào. Điều này tạo ra một vấn đề: những người đến sau hưởng lợi từ sự ổn định do những người đi trước tạo ra. Còn static pool, như tên gọi của nó, chia pool thành các "khoang" (bucket) riêng biệt. Mỗi khoang có một tỷ lệ tài sản cố định và một khung thời gian nhất định. Khi bạn góp thanh khoản, bạn chỉ tương tác với các khoang khớp với điều kiện của bạn.
Nghe có vẻ phức tạp, nhưng về mặt bản chất, nó rất đơn giản: Nó buộc mỗi LP phải chịu trách nhiệm cho rủi ro của chính mình, thay vì san sẻ cho cộng đồng. Điều này giống như việc bạn mua một trái phiếu có kỳ hạn, thay vì gửi tiền vào một quỹ mở. Từ góc nhìn kỹ thuật, static pool giải quyết được vấn đề "impermanent loss" (tổn thất tạm thời) một cách triệt để hơn, bởi vì giá trị tài sản trong mỗi khoang không bị ảnh hưởng bởi các giao dịch bên ngoài khoang đó.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi khi làm việc với một số dự án DeFi nhỏ, tôi nhận thấy rằng các static pool thường có một cấu trúc phí rất thông minh. Thay vì chỉ tính phí giao dịch, chúng còn tính phí "thời gian" — một khoản phí nhỏ được trích từ mỗi lần swap và chuyển vào các khoang dài hạn. Điều này tạo ra một động lực tự nhiên: LP càng ở lại lâu, họ càng được hưởng nhiều phí hơn từ những người giao dịch nhanh. Đây là một cơ chế chống lại hành vi "vô cảm" (apathy) của thị trường đi ngang.
Nhưng tôi không chỉ dừng lại ở lý thuyết. Tôi đã thử nghiệm điều này với DAO của mình — "Quỹ Văn Hóa Phi Tập Trung". Chúng tôi có 500 thành viên và một quỹ 200 ETH. Thay vì đổ tất cả vào một pool thanh khoản duy nhất, tôi chia nhỏ thành 10 static pool, mỗi pool có kỳ hạn khác nhau (1 tuần, 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng). Kết quả thật bất ngờ. Trong khi các pool truyền thống khác mất tới 40% LP chỉ trong 7 ngày do thị trường đi ngang, thì các static pool của chúng tôi chỉ mất 5%. Những người rút tiền sớm phải chịu một khoản phạt nhẹ, và số tiền phạt đó được chia cho những người ở lại. Điều này tạo ra một văn hóa HODL thực sự, chứ không chỉ là khẩu hiệu.
Tuy nhiên, tôi cũng phải thẳng thắn thừa nhận: static pool không phải là một giải pháp hoàn hảo. Nó có một điểm mù lớn — đó là tính thanh khoản. Khi bạn giam thanh khoản vào các khoang cố định, bạn sẽ khó lòng rút ra nhanh chóng nếu thị trường sụp đổ. Đây là lý do tại sao nhiều người cho rằng static pool là "kẻ thù của tự do tài chính". Họ nói đúng, nhưng theo một cách hẹp hòi. Sự đánh đổi giữa tự do và ổn định là có thật, và nó tùy thuộc vào mục đích của bạn. Nếu bạn là một trader chuyên nghiệp, bạn sẽ ghét static pool. Nhưng nếu bạn là một LP dài hạn, nó lại là một thiên đường.
Tôi nhớ có lần tranh luận với một người bạn trong cộng đồng DeFi. Anh ta bảo: "Mày đang biến DeFi thành một ngân hàng truyền thống đấy, Vũ Quân ạ." Tôi cười và trả lời: "Không, tao chỉ đang làm cho nó ổn định hơn, để nó có thể tồn tại qua mùa đông." Bởi vì nếu DeFi chỉ là một bữa tiệc của những kẻ săn incentive, thì nó sẽ chết khi thị trường đi ngang. Còn static pool, với tôi, là một cách để biến thanh khoản từ một dòng sông chảy xiết thành một hồ nước tĩnh lặng — nơi mà bạn có thể câu cá, thay vì chỉ chạy theo dòng nước.
Từ góc nhìn của một người đã trải qua cả ICO boom, DeFi summer, NFT explosion và bear market 2022, tôi tin rằng static pool chính là một trong những bước tiến quan trọng để DeFi trưởng thành. Nó không chỉ là một công cụ kỹ thuật, mà còn là một triết lý: Bạn muốn tự do hay muốn ổn định? Và tôi nghĩ, câu trả lời không phải là một trong hai, mà là cả hai.