Khi Formlabs, nhà sản xuất máy in 3D hàng đầu thế giới, bắt đầu thăm dò khả năng IPO, nhiều người trong giới công nghệ đã ngay lập tức nhìn về tương lai tươi sáng của ngành sản xuất bồi đắp. Nhưng tôi lại nhìn thấy một điều khác. Trong báo cáo phân tích ban đầu về thương vụ này, hầu như mọi thông tin tài chính và kỹ thuật đều bị bỏ ngỏ. Không có con số doanh thu, không có kế hoạch sử dụng vốn, không có danh sách cố vấn. Chỉ có một tuyên bố mơ hồ rằng Formlabs "có thể định hình lại ngành in 3D". Với một nhà đầu tư kỳ cựu, sự im lặng đó đáng giá hơn mọi lời hoa mỹ.
Đây không phải là một câu chuyện về một công ty công nghệ muốn lên sàn. Đây là câu chuyện về cách thị trường công khai đang được yêu cầu tin vào một tầm nhìn mà không có dữ liệu kiểm chứng. Và điều đó, đối với những người làm trong lĩnh vực blockchain, là một tín hiệu đáng suy ngẫm.
Bối cảnh: Từ phòng thí nghiệm MIT đến sàn giao dịch
Formlabs được thành lập vào năm 2011 bởi một nhóm kỹ sư đến từ MIT, nhanh chóng trở thành cái tên nổi bật trong lĩnh vực in 3D chuyên nghiệp. Không giống như những công ty in 3D công nghiệp cồng kềnh, Formlabs tập trung vào phân khúc "prosumer" — những sản phẩm máy in chất lượng cao nhưng dễ tiếp cận. Mô hình kinh doanh của họ được ví như "dao cạo và lưỡi dao": máy in được bán ở mức giá cạnh tranh, còn lợi nhuận đến từ vật tư tiêu hao như nhựa resin và bột nylon, cùng phần mềm PreForm đi kèm.
Trong nhiều năm, Formlabs được coi là một trong những công ty tư nhân giá trị nhất trong lĩnh vực in 3D. Họ không chỉ bán máy in mà còn xây dựng một hệ sinh thái khép kín: phần cứng, vật liệu, phần mềm và cả dịch vụ hậu mãi. Đây là một mô hình vững chắc, nhưng nó đòi hỏi dòng tiền liên tục và khả năng mở rộng sản xuất. IPO là một bước đi tự nhiên để có thêm nguồn lực tài chính.
Tuy nhiên, bối cảnh thị trường hiện tại không hề dễ dàng. Các công ty công nghệ tăng trưởng cao đang bị định giá lại một cách khắc nghiệt, dòng vốn rẻ không còn như thời kỳ 2020-2021. Đặc biệt, trong lĩnh vực in 3D, những bài học từ các công ty như Desktop Metal — từng IPO với định giá cao ngất ngưởng rồi sụp đổ — vẫn còn nguyên giá trị.
Những khoảng trống đáng ngờ
Báo cáo phân tích sâu về thương vụ IPO của Formlabs tiết lộ một điều thú vị: khi soi xét dưới góc độ công nghệ bán dẫn, gần như mọi tiêu chí đều không áp dụng được. Formlabs không phải là nhà sản xuất chip, không có node nm, không có phân xưởng in thạch bản. Nhưng chính điều này lại là một bài học lớn: chúng ta thường cố gắng áp những khuôn khổ cũ cho những ngành mới.
Trong báo cáo, phần phân tích về quy trình công nghệ gần như không có thông tin hữu ích. Không có số liệu về tỷ lệ in thành công, không có so sánh với đối thủ về khoảng cách công nghệ, không có lộ trình phát triển sản phẩm trong tương lai. Ngay cả phần về vật liệu — vốn là yếu tố cốt lõi tạo nên lợi thế cạnh tranh của Formlabs — cũng chỉ được liệt kê chung chung: nhựa quang trùng hợp, bột nylon, một số vật liệu chuyên dụng. Không ai đề cập đến việc liệu Formlabs có đang phát triển vật liệu mới có tính đột phá hay không.
Tuy nhiên, điều khiến tôi trăn trở nhất là sự thiếu vắng thông tin về năng lực sản xuất. Trong báo cáo, phần phân tích về công suất hiện tại và kế hoạch chi tiêu vốn gần như bằng không. Không ai biết Formlabs dự định dùng số tiền huy động được từ IPO để làm gì. Mở rộng nhà máy? Tăng cường nghiên cứu vật liệu? Phát triển phần mềm? Hay đơn giản là tạo thanh khoản cho các cổ đông hiện hữu? Đây là một điểm mù lớn.
Trong giới đầu tư token, tôi đã chứng kiến quá nhiều dự án huy động vốn thành công mà không có kế hoạch chi tiêu rõ ràng, để rồi phá sản sau đó. Sự minh bạch này là điều kiện tiên quyết để xây dựng lòng tin, dù là với nhà đầu tư truyền thống hay nhà đầu tư crypto. Khi một công ty niêm yết mà không nói rõ họ sẽ làm gì với số tiền huy động được, đó là một lá cờ đỏ.
Mô hình dao cạo và lưỡi dao: Bài học từ tokenomics
Một chi tiết thú vị nữa là mô hình kinh doanh "dao cạo và lưỡi dao". Trong thế giới blockchain, chúng ta có thể thấy sự tương đồng với cách các nền tảng DeFi sử dụng token để khuyến khích thanh khoản. Tuy nhiên, có một khác biệt quan trọng: Formlabs bán vật tư tiêu hao thật, cần phải mua bằng tiền thật. Khi bạn dừng ưu đãi, người dùng vẫn ở lại vì họ cần máy in để làm việc. Ngược lại, nhiều dự án DeFi mất toàn bộ người dùng khi ngừng phân phối phần thưởng.
Trong 17 năm quan sát ngành công nghệ và hơn một thập kỷ làm việc trong lĩnh vực quản lý quỹ token tại Abu Dhabi, tôi đã học được một bài học đắt giá: giá trị bền vững không đến từ những ưu đãi nhân tạo, mà đến từ việc tạo ra một sản phẩm mà người dùng sẵn sàng trả tiền vì nó giải quyết vấn đề thực sự của họ. Formlabs đã làm được điều này với máy in của mình. Họ tạo ra một công cụ hữu ích đến mức khách hàng sẵn sàng chi tiền cho vật tư tiêu hao, phần mềm và dịch vụ.
Trong khi đó, rất nhiều dự án blockchain tôi từng phân tích không có được điều đó. Họ xây dựng một cộng đồng xoay quanh việc săn phần thưởng, chứ không phải xoay quanh giá trị sản phẩm. Khi ngừng in token, "cộng đồng" đó biến mất như bong bóng xà phòng. Đây là lý do tại sao tôi luôn khuyên các nhà phát triển nên nhìn vào cách thức hoạt động của các công ty phần cứng thực thụ như Formlabs, để hiểu thế nào là một mô hình kinh tế lành mạnh.
Góc nhìn phản trực giác: Cơ hội từ sự méo mó định giá
Nhưng cũng có một cách nhìn khác. Việc Formlabs giữ im lặng có thể cho thấy họ đang trong giai đoạn rất sớm của quá trình IPO, khi mọi thứ vẫn còn trong vòng bí mật. Điều này không hẳn là tiêu cực. Thực tế, ngành in 3D đã có nhiều bài học đắt giá. Công ty Desktop Metal, sau khi IPO thành công, đã phải đối mặt với sự sụp đổ giá cổ phiếu khi không đạt được kỳ vọng tăng trưởng của thị trường. Formlabs có lợi thế là học từ những sai lầm đó.
Góc nhìn phản trực giác ở đây là: IPO của Formlabs có thể không phải là tín hiệu tích cực cho ngành in 3D như nhiều người kỳ vọng, mà là lời nhắc nhở về việc định giá những công ty sản xuất vật lý trong thời đại số. Trong thị trường crypto, chúng ta quen với việc những dự án không có sản phẩm vẫn huy động được hàng trăm triệu đô la. Trong khi đó, một công ty sản xuất thực thụ với doanh thu ổn định lại đang phải dò đường IPO một cách thận trọng.
Sự méo mó này cho thấy thị trường vẫn còn ưu ái những câu chuyện số thuần túy hơn là giá trị sản xuất cụ thể. Nhưng cũng chính vì vậy, những nhà đầu tư thông minh có thể tìm thấy cơ hội ở những công ty như Formlabs — những công ty bị định giá thấp hơn so với tiềm năng thực sự.
Ẩn số từ Blockchain
Điều khiến tôi đặc biệt quan tâm là sự giao thoa giữa câu chuyện IPO của Formlabs và những khả năng mà công nghệ blockchain có thể mở ra. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, việc ứng dụng blockchain để theo dõi nguồn gốc vật liệu, xác thực chất lượng sản phẩm, hoặc thậm chí token hóa quyền sở hữu máy in — một hình thức "DePIN" (Decentralized Physical Infrastructure Networks) — là những hướng đi đầy tiềm năng.
Tuy nhiên, có một mỉa mai ở đây. Trong khi các dự án blockchain thường hứa hẹn về sự minh bạch, chính công ty sắp IPO lại đang giữ kín mọi thông tin tài chính của mình. Điều này tạo ra một nghịch lý thú vị: blockchain có thể giải quyết vấn đề niềm tin, nhưng niềm tin trong thị trường tài chính truyền thống vẫn dựa trên những bản cáo bạch dày cộp và những đợt kiểm toán kéo dài. Formlabs có thể không cần blockchain, nhưng nếu họ sử dụng nó để minh bạch chuỗi cung ứng, họ sẽ tạo ra một chuẩn mực mới cho ngành sản xuất.
Bài học cho cả hai thế giới
Câu chuyện của Formlabs, dù còn nhiều ẩn số, đã mang đến một bài học quý giá cho cả hai thế giới. Với các công ty blockchain, nó nhắc nhở rằng giá trị bền vững không đến từ tokenomics phức tạp hay những lời hứa hẹn về cách mạng hóa, mà đến từ việc tạo ra sản phẩm thực sự hữu ích. Với các công ty truyền thống, nó cho thấy rằng sự minh bạch và khả năng thích nghi với công nghệ mới là chìa khóa để giành được niềm tin của một thế hệ nhà đầu tư mới — những người đã quen với việc kiểm tra mọi giao dịch trên sổ cái công khai.
Liệu một công ty in 3D có thể làm được điều mà nhiều dự án blockchain không làm được: đó là chứng minh giá trị thực trong thị trường công khai? Hay ngược lại, blockchain sẽ là nơi Formlabs tìm thấy sự minh bạch mà họ đang thiếu? Câu trả lời có thể đến sớm hơn chúng ta nghĩ. Và khi nó đến, nó sẽ định hình không chỉ ngành in 3D, mà còn cách chúng ta nhìn nhận về sự giao thoa giữa sản xuất vật lý và tài chính phi tập trung.