Khi tôi đọc tin NEAR Protocol công bố tính năng cho phép người dùng stake NEAR để trả phí dịch vụ AI, tôi nhớ ngay đến câu chuyện năm 2020, khi tôi viết bài về Compound và Uniswap V2 chỉ vì tò mò về 'liquidity mining'. Khi đó, tôi cũng tưởng mình đang nhìn thấy một cơ chế mới mẻ, nhưng thực chất chỉ là một vòng lặp bơm thanh khoản quen thuộc. Hôm nay, NEAR AI cũng khiến tôi dừng lại. Họ không chỉ nói về AI, mà còn nói về việc 'Stake NEAR của bạn và nhận quyền truy cập vào 43 mô hình AI' với lời hứa hẹn 'vốn của bạn không bị tiêu hao'. Nghe có vẻ như một cánh cửa mới mở ra cho kỷ nguyên tiêu dùng AI trên blockchain. Nhưng là một người đã từng đốt 70% danh mục trong vụ sụp đổ Terra và từng bỏ lỡ Bored Ape vì quá mải làm truyền thông, tôi biết rằng đằng sau mọi câu chuyện hấp dẫn, đều có một góc khuất mà ít ai muốn nhắc đến.NEAR Protocol đang làm gì? Về bản chất kỹ thuật, họ đang mở rộng một cơ chế quen thuộc: Stake. Thay vì chỉ để bảo mật mạng hoặc nhận phần thưởng khối, NEAR giờ đây trở thành một 'voucher tín dụng' để sử dụng các mô hình AI như Llama, Mistral, hay thậm chí là các mô hình API từ các ông lớn tập trung. Đây là một dạng kết hợp giữa PoS truyền thống và ứng dụng AI. Sự khác biệt nằm ở lớp thanh toán.
Nhưng chính ở lớp thanh toán này, câu chuyện bắt đầu có những điểm nghẽn chết người. Hãy nhìn vào tuyên bố 'vốn không bị tiêu hao'. Nếu tôi stake 1000 NEAR, tôi không mất 1000 NEAR đó. Tôi nhận được 'điểm tính toán hàng tháng' dựa trên số lượng stake. Điều đó có nghĩa là chi phí vận hành AI, chi phí gọi API từ OpenAI hay Anthropic, đang được ai đó trả hộ. NEAR Protocol không tự nhiên sinh ra tiền. Nếu không phải người dùng trả, thì ai trả?
Tôi phân tích kỹ hơn một chút. Có thể chi phí này đến từ ba nguồn:
Thứ nhất, từ phần thưởng lạm phát của mạng lưới NEAR. Nếu số điểm tích lũy được quy đổi từ phần thưởng staking, thì về bản chất, bạn vẫn đang tiêu tiền từ 'lãi suất' thay vì tiền gốc. Nó giống như việc bạn sống bằng tiền lãi tiết kiệm. Nhưng điều này sẽ làm loãng giá trị NEAR về lâu dài, và tôi từng thấy nhiều giao thức làm điều này rồi phá sản.
Thứ hai, chi phí này có thể đến từ túi tiền của NEAR Foundation. Đây là kiểu 'đốt tiền để có người dùng', giống như các sàn DEX từng trả APY khủng để thu hút thanh khoản, và khi ngừng trả, người dùng biến mất. Tôi vẫn nhớ cảnh tượng TVL của các pool trên BSC và Polygon lao dốc vào cuối năm 2021 khi incentive cạn kiệt. Nếu NEAR AI không thể tự tạo doanh thu, thì '43 mô hình' của họ cũng chỉ là một dịch vụ được bao cấp tạm thời.
Thứ ba, mô hình này có thể là một 'hook' để thu hút người dùng, sau đó bán các gói dịch vụ cao cấp hơn khi họ đã quen. Tôi tin đây là kịch bản khả dĩ nhất. Những gì họ đang làm là tạo ra một lớp 'tín dụng' - nơi mà phần thanh toán thực sự bị che giấu sau một lớp trừu tượng. Nó giống như việc NEAR đang xây một con đường cao tốc, nhưng lại quên mất việc phải trả phí bảo trì.
Câu chuyện phản trực giác đối với tôi nằm ở chỗ: Đây không phải là một câu chuyện về AI, mà là một câu chuyện về bảng cân đối kế toán. Khi mọi người nhìn vào '43 mô hình', họ thấy một sản phẩm AI tuyệt vời. Nhưng khi tôi nhìn vào, tôi thấy một vấn đề kinh tế chưa có lời giải. Nếu chi phí cho các API này được giấu đi và được quỹ dự trữ của nền tảng chi trả, thì biên lợi nhuận sẽ là số âm. Và một nền tảng không tạo ra lợi nhuận sẽ sớm phải đối mặt với thực tế khắc nghiệt.
Tôi từng có một trải nghiệm tương tự với Uniswap V2. Tôi bỏ 20 ETH vào pool, háo hức nhìn về số phần thưởng tăng lên. Nhưng tôi đã bỏ dở việc theo dõi vì chán ngán, và khi quay lại, giá trị của tôi đã bị giảm đi đáng kể do impermanent loss. NEAR AI có thể vướng vào một dạng 'impermanent loss' tương tự trong mô hình tín dụng này. Người dùng stake NEAR, nhận được điểm, nhưng nếu giá NEAR giảm, họ sẽ phải stake thêm nhiều hơn để duy trì quyền truy cập. Nó giống như một khoản vay thế chấp bằng tiền mã hóa, nơi mà tài sản thế chấp của bạn có thể bị thanh lý bất cứ lúc nào.
Điều tôi thú vị nhất là việc 'giải mã' vai trò thực sự của NEAR trong chuỗi giá trị này.
Họ đang đặt mình vào vị trí một 'lớp thanh toán' cho AI. Họ không xây dựng mô hình, họ không tự train AI, họ chỉ là người bán lại quyền truy cập API từ các công ty tập trung như OpenAI, Anthropic. Điều này có nghĩa là 'tường thành' mà NEAR đang xây dựng không hề vững chắc. Các công ty AI tập trung có quyền thay đổi giá API bất cứ lúc nào. Nếu OpenAI tăng giá gấp 5 lần, NEAR AI sẽ phải tăng số điểm tính toán cho mỗi lần gọi, làm giảm sức hấp dẫn của mô hình stake. Hoặc tệ hơn, nếu OpenAI ngừng cung cấp dịch vụ cho bên thứ ba, '43 mô hình' này sẽ bay hơi ngay lập tức. NEAR chỉ là một 'nhà phân phối', không phải một 'nhà sản xuất'. Và trong chuỗi giá trị này, nhà phân phối luôn có tiếng nói ít nhất.
Vậy tôi có thể rút ra điều gì từ câu chuyện này?
Đầu tiên, về mặt kỹ thuật, đây là một sản phẩm hoạt động, không phải một whitepaper viển vông. Nhưng về mặt kinh tế, nó là một câu hỏi lớn. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu trong vài tháng tới, NEAR phải công bố thêm một cơ chế 'tái cân bằng' hoặc phát hành token chi phí vận hành.
Thứ hai, đây là một thông điệp quan trọng cho những ai nghĩ rằng 'Web3 + AI' là một phép màu. Nó không phải là phép màu, mà là một sự kết hợp giữa sức mạnh phi tập trung và sự kìm kẹp của tập trung. Trong khi cộng đồng mải mê với khái niệm 'AI Agent tự do', thì các công ty như NEAR vẫn phải cúi đầu trước sức mạnh của các 'ông chủ' hạ tầng AI.
Bài học tôi rút ra sau 5 năm làm biên tập viên, sau những lần thắng lớn và thua đậm, là: Thị trường không bao giờ kể cho bạn nghe câu chuyện đầy đủ. Khi bạn thấy một cơ chế stake để tiêu dùng, hãy luôn hỏi: chi phí dịch vụ thực sự đang ở đâu? Nếu bạn không tìm ra câu trả lời, rất có thể bạn chính là người đang trả chi phí đó, một cách thầm lặng và chậm rãi.
Tôi vẫn dán mắt vào NEAR. Và tôi vẫn tin rằng thị trường AI+Crypto là một câu chuyện lớn nhất trong thập kỷ này. Nhưng tôi sẽ không đặt toàn bộ trứng vào một giỏ chỉ vì một thông báo tính năng sáng tạo. Tôi cần thấy dòng tiền thực. Tôi cần thấy việc chuyển đổi điểm thành phút sử dụng API. Và trên hết, tôi muốn được nghe NEAR giải thích một cách thuyết phục về việc họ sẽ trả tiền cho OpenAI như thế nào khi người dùng của họ chỉ stake token, chứ không bỏ ra một đồng tiền pháp định nào. Nếu họ trả lời được, đây có thể là bước ngoặt. Nếu không, tôi chỉ coi đó là một kịch bản lãng mạn của những kẻ mơ mộng trong thị trường crypto.