Bộ Tài chính Mỹ vừa chĩa mũi dùi vào một 'chương trình bảo hiểm hàng hải được đảm bảo bằng Bitcoin' của Iran. Giới truyền thông vội vã gọi đó là bằng chứng cho thấy Bitcoin đang trở thành công cụ né tránh lệnh trừng phạt. Họ đúng, nhưng theo một cách hoàn toàn khác với những gì họ tưởng tượng.
Trong 7 ngày qua, khi lệnh trừng phạt được công bố, tôi đã dành thời gian đọc lại các phân tích kỹ thuật về các cơ chế bảo hiểm tương tự từng xuất hiện trong các mạng lưới phi tập trung. Kết luận của tôi có thể đi ngược với số đông: thứ mà Iran vừa xây dựng không phải là một lá chắn tài chính, mà là một điểm yếu chí mạng được ngụy trang dưới lớp vỏ bọc 'bất khả kháng' của tiền mã hóa.
Hãy bắt đầu từ bối cảnh. Iran đối mặt với hệ thống bảo hiểm hàng hải toàn cầu do các P&I Club (câu lạc bộ bảo hiểm lẫn nhau) và các công ty tái bảo hiểm lớn chi phối. Các tổ chức này vận hành dựa trên mạng lưới tín dụng và hệ thống thanh toán bằng đồng đô la. Một khi OFAC siết chặt, không một công ty bảo hiểm nào có trụ sở tại phương Tây dám nhận bảo hiểm cho tàu chở dầu của Iran. Đó là lý do Tehran tìm đến Bitcoin.
Về mặt lý thuyết, cấu trúc của một chương trình bảo hiểm bằng Bitcoin có thể được hình dung như sau: chủ tàu nộp một khoản Bitcoin làm tài sản thế chấp vào một ví đa chữ ký, hoặc một bên trung gian thứ ba nắm giữ. Khi tàu gặp sự cố, số Bitcoin này sẽ được dùng để bồi thường. Nghe có vẻ hợp lý trong môi trường không có ngân hàng quốc tế. Nhưng hãy nhìn vào lớp mã và cơ chế vận hành.
Bitcoin không phải là một nền tảng hợp đồng thông minh có thể xử lý các điều kiện bảo hiểm phức tạp như tranh chấp tổn thất hay trọng tài. Ở đây không có hoặc có rất ít mã nguồn để kiểm toán. Thứ mà chúng ta đang thấy không phải là một giao thức bảo hiểm phi tập trung, mà là một thỏa thuận tập trung được dán nhãn 'blockchain'. Nếu bên nắm giữ số Bitcoin đó bị áp lực từ chính quyền Mỹ, hoặc đơn giản là biến mất, toàn bộ số tiền bảo hiểm sẽ bốc hơi theo đúng nghĩa đen.
Có một sự mỉa mai ở đây. Những người ủng hộ tự do cá nhân thường ca ngợi Bitcoin vì tính chất không cần xin phép. Nhưng trong bối cảnh này, tính chất đó lại trở thành con dao hai lưỡi. Mạng lưới Bitcoin vẫn ghi lại mọi giao dịch một cách vĩnh viễn. Chainalysis và các công ty phân tích chuỗi khối khác có thể theo dõi dòng tiền từ các sàn giao dịch đến ví của Iran hoặc các bên trung gian. Lỗ hổng lớn nhất là tin rằng không có lỗ hổng.
Tôi đã từng tham gia kiểm toán các hợp đồng thông minh cho một quỹ đầu tư nhỏ vào năm 2017. Khi đó, tôi phát hiện ra một lỗ hổng trong thuật toán bỏ phiếu của EOS, nơi các đại biểu có thể gửi các giao dịch giả để thổi phồng số phiếu ảo. Ban đầu, báo cáo của tôi bị phớt lờ. Mãi đến khi lỗ hổng bị khai thác thực tế, đội ngũ phát triển mới thừa nhận. Bài học tương tự áp dụng cho gói bảo hiểm này: sự thiếu minh bạch không có nghĩa là an toàn, nó chỉ có nghĩa là rủi ro chưa được phát hiện.
Hãy phân tích sâu hơn về khía cạnh kỹ thuật. Một chương trình bảo hiểm thực sự cần có một quỹ dự phòng thanh khoản, một cơ chế định giá rủi ro, và một quy trình giải quyết bồi thường. Với Bitcoin, việc định giá rủi ro gần như là bất khả thi vì biến động giá. Nếu chủ tàu nộp 100 BTC làm tài sản thế chấp khi giá 60.000 USD, nhưng đến khi tàu gặp nạn, giá Bitcoin chỉ còn 30.000 USD, thì khoản bồi thường sẽ mất đi một nửa giá trị. Để giải quyết vấn đề này, họ buộc phải áp dụng tỷ lệ thế chấp quá mức (over-collateralization), tức là yêu cầu số Bitcoin lớn hơn nhiều so với giá trị bảo hiểm. Điều đó làm tăng chi phí cơ hội cho người tham gia, khiến chương trình trở nên kém hấp dẫn hơn so với bảo hiểm truyền thống.
Một điểm mù khác mà hầu hết các bài phân tích bỏ qua: rủi ro thanh khoản của chính Bitcoin trong tay các tổ chức bị trừng phạt. Khi OFAC đưa ra lệnh trừng phạt, các sàn giao dịch tuân thủ sẽ lập tức đóng băng tài khoản liên quan. Iran và các bên trung gian không thể dễ dàng chuyển Bitcoin thành tiền mặt thông qua các kênh hợp pháp. Họ sẽ phải dựa vào các sàn giao dịch phi tập trung hoặc các nhà môi giới OTC không tuân thủ, những kênh này thường có tính thanh khoản mỏng và chịu phí cao. Điều này tạo ra một nghịch lý: chương trình bảo hiểm được tạo ra để giảm rủi ro cho chủ tàu, nhưng lại khiến họ phải đối mặt với rủi ro thanh khoản cực lớn.
Nhìn từ góc độ vĩ mô, gói bảo hiểm này không phải là một đột phá công nghệ, mà là một hành động tuyệt vọng của một nền kinh tế đang bị bóp nghẹt. Bằng chứng nằm ở quy mô và phạm vi hoạt động. Nếu chương trình thực sự hiệu quả và có quy mô lớn, Bộ Tài chính Mỹ sẽ không chỉ dừng lại ở một thông cáo báo chí ngắn gọn. Họ sẽ công bố danh sách các cá nhân và tổ chức cụ thể, cũng như các địa chỉ ví bị phong tỏa, giống như họ đã làm với Tornado Cash vào năm 2022. Việc chỉ trừng phạt 'một chương trình' cho thấy quy mô của nó vẫn còn rất nhỏ, hoặc đang trong giai đoạn thử nghiệm.
Câu chuyện này cũng đặt ra một câu hỏi khó chịu cho cộng đồng tiền mã hóa. Chúng ta thường tự hào về việc Bitcoin là 'tiền của tự do', nhưng khi tự do đó được sử dụng để né tránh các lệnh trừng phạt quốc tế, nó lại gây ra những hệ lụy không mong muốn. Các cơ quan quản lý sẽ ngày càng siết chặt hơn đối với các dịch vụ bảo hiểm phi tập trung, không chỉ ở Mỹ mà còn ở châu Âu và châu Á. Những dự án bảo hiểm DeFi hợp pháp như Nexus Mutual hay InsurAce có thể sẽ bị xem xét lại dưới góc độ rủi ro trừng phạt.
Trong một môi trường mà mọi giao dịch đều để lại dấu vết trên sổ cái công khai, việc sử dụng Bitcoin để né tránh sự kiểm soát của chính phủ là một cuộc chạy đua vũ trang không cân sức. Một bên có toàn bộ sức mạnh của bộ máy tình báo và phân tích chuỗi khối, bên kia chỉ có một vài ví đa chữ ký và hy vọng rằng các nhà phân tích sẽ không nhìn thấy.
Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Tôi dự đoán rằng chương trình bảo hiểm này sẽ sụp đổ trong vòng 6 đến 12 tháng tới, không phải vì công nghệ thiếu sót, mà vì các bên tham gia sẽ không thể chịu được áp lực pháp lý và chi phí vận hành tăng cao. Các chủ tàu sẽ phải tìm ra những kênh bảo hiểm khác, có thể thông qua các công ty bảo hiểm ở Dubai hoặc Thổ Nhĩ Kỳ có quan hệ mật thiết với Iran, nhưng họ sẽ phải trả giá cao hơn nhiều. Và khi Bitcoin không còn là một lựa chọn khả thi để bảo hiểm cho các hoạt động bị trừng phạt, nó sẽ quay trở lại với vai trò ban đầu của mình: một tài sản lưu trữ giá trị, không phải một công cụ để lách luật.
Liệu một quốc gia có thể dựa vào một loại tiền tệ mà chính phủ lớn nhất thế giới có thể theo dõi từng giao dịch? Tôi không nghĩ vậy. Và những ai đang đặt cược vào điều ngược lại có lẽ nên xem xét lại.